Η δυσφαγία αναφέρεται σε έναν ιατρικό όρο που περιγράφει διαταραχές σίτισης και κατάποσης.  Η κατάποση είναι μια σύνθετη νευρομυική διαδικασία που περιλαμβάνει διαδοχικά στάδια από το στόμα έως το στομάχι (προπαρασκευαστικό, στοματικό, φαρυγγικό, οισοφαγικό στάδιο). Διαταραχή σε ένα ή παραπάνω από τα στάδια, οδηγεί στην διάγνωση δυσφαγίας. Η δυσφαγία δεν είναι απλώς μια δυσκολία, είναι ένα σύμπτωμα που πρέπει να αντιμετωπιστεί. Μπορεί να εμφανιστεί ξαφνικά, ως αποτέλεσμα μιας εγκεφαλικής βλάβης, αλλά συχνά εξελίσσεται σταδιακά με ήπια συμπτώματα τα οποία παραμένουν αδιάγνωστα. Αυτό μπορεί να έχει σημαντικές συνέπειες για την θρέψη, την ενυδάτωση και την γενικότερη λειτουργικότητα και υγεία του ατόμου (εισρόφηση και πνευμονία).

Με την φυσιολογική πορεία της ηλικίας παρουσιάζονται αλλαγές στην φυσιολογία της κατάποσης που αναφέρονται με τον όρο πρεσβυφαγία. Η μυϊκή ισχύς της γλώσσας και των γνάθων μειώνεται, ο συντονισμός των κινήσεων γίνεται πιο αργός και η αισθητηριακή αντίληψη των ερεθισμάτων στο στόμα και στο φάρυγγα μειώνεται. Σε άτομα με νοητική αναπηρία, οι διαταραχές σίτισης και κατάποσης μπορεί να εμφανιστούν πολύ νωρίτερα από ό,τι στον γενικό πληθυσμό. Η αναπηρία μπορεί να συνεπάγεται μειωμένη μυϊκή ισχύ, περιορισμένη κινητικότητα, δυσκολίες στη μάσηση ή στον έλεγχο της γλώσσας, καθώς και περιορισμένη ικανότητα επικοινωνίας, γεγονός που δυσκολεύει την έγκαιρη αναγνώριση πρώιμων συμπτωμάτων. Επιπλέον, οι δυσκολίες σίτισης μπορεί να οφείλονται σε μειωμένο συντονισμό μάσησης και κατάποσης, μυϊκή δυσκαμψία στο πρόσωπο ή τη γλώσσα, καθώς και περιορισμένη ικανότητα να αναγνωρίσουν ή να εκφράσουν δυσφορία κατά τη λήψη τροφής, αυξάνοντας τον κίνδυνο πνιγμού ή εισρόφησης. Επιπλέον, σε κάποιες περιπτώσεις η φαρμακευτική αγωγή έχει φανεί να επηρεάζει την λειτουργικότητα της αλληλουχίας της σίτισης. Για αυτόν τον λόγο, η παρατήρηση κατά τη σίτιση και η έγκαιρη αναφορά οποιασδήποτε αλλαγής σε επαγγελματίες υγείας είναι κρίσιμη για την πρόληψη και την έγκαιρη αντιμετώπιση.

Σημάδια δυσφαγίας που παρατηρούνται συχνά:

• Βήχας ή πνιγμός κατά τη λήψη τροφής ή υγρών
• Αυξανόμενη διάρκεια σίτισης
• Εμφανής κόπωση κατά τη μάσηση
• Αποφυγή ή δυσκολία στην κατάποση συγκεκριμένων υφών τροφών
• Επιστροφή τροφών ή κυρίως υγρών στο στόμα ή τη μύτη αντί στο στομάχι (παλινδρόμηση)
• Σιωπηλή εισρόφηση (χωρίς ύπαρξη βήχα)
• Συχνός πονόλαιμος και λοιμώξεις του αναπνευστικού
• Σιελόρροια και υπολείμματα τροφής στο στόμα μετά το γεύμα
• Αλλαγές στη φωνή ή βραχνάδα αμέσως μετά την κατάποση
• Απώλεια βάρους ή ανεπαρκής θρέψη λόγω δυσκολίας στη σίτιση

Η δυσφαγία μπορεί να αποτελεί μια επιπλέον δυσκολία και ανησυχία, αλλά μπορεί να βελτιωθεί ή να υποστηριχθεί με κατάλληλη παρέμβαση, ακόμα αν δεν εξαφανιστεί πλήρως. Με βάση την τρέχουσα βιβλιογραφία (Sanders 2024, gov.uk), η έγκαιρη αναγνώριση δυσκολιών στη σίτιση και η συνεργασία με ειδικούς, όπως εξειδικευμένο λογοθεραπευτή και ιατρούς, μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο επιπλοκών και να βελτιώσει την ποιότητα ζωής του ατόμου. Η διεπιστημονική ομάδα μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο επιπλοκών, όπως εισρόφηση και πνευμονία, σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία. Η συνεργασία φροντιστών με εξειδικευμένο λογοθεραπευτή και άλλους επαγγελματίες υγείας, όπως ΩΡΛ, παθολόγους, νευρολόγους, διατροφολόγους και φυσιοθεραπευτές, είναι καθοριστική για να παρέχεται εξατομικευμένη υποστήριξη κατά τη σίτιση.

Συμβουλές για φροντιστές:

• Διατηρείτε ήρεμο και υποστηρικτικό περιβάλλον κατά τη σίτιση
• Προσφέρετε μικρές μπουκιές και τροφή με κατάλληλη υφή
• Δίνετε αρκετό χρόνο για μάσηση και κατάποση
• Παρατηρείτε προσεκτικά για βήχα, πνιγμό ή δυσκολία κατάποσης
• Αναφέρετε οποιεσδήποτε αλλαγές ή δυσκολίες στον λογοθεραπευτή ή σε κάποιον επαγγελματία υγείας

Γνώμονας σε κάθε παρέμβαση είναι η αυτονομία και η ποιότητα ζωής του ατόμου με νοητική αναπηρία. Για αυτό υποστηρίζουμε κάθε προσαρμογή που βοηθά στη διαχείριση της δυσφαγίας, με σεβασμό στις ανάγκες και τις δυνατότητές του ίδιου και του περιβάλλοντός του.

Στο ΠΕΚΑμεΑ πραγματοποιείται πρόγραμμα μυϊκής ενδυνάμωσης του στόματος, διαμόρφωση υφής τροφής και διατήρηση κατάλληλης στάσης σώματος κατά την σίτιση. Ακόμα πραγματοποιείται καθημερινός καθαρισμός στόματος και δοντιών μετά τη σίτιση, με σκοπό την υγιεινή και την μείωση βακτηρίων που θα μπορούσαν να προκαλέσουν πνευμονία σε πιθανή εισρόφηση.

Εσείς γνωρίζατε για την δυσφαγία;

Βιβλιογραφία
Arvedson, J. C., Clark, H. M., Lazarus, C., Frymark, T., & Schooling, T. (2019). Interventions for feeding and swallowing disorders in adults with intellectual disability: A systematic review of the evidence. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31372756/
Cai, J., Gong, Z., Zhang, Y., Wang, H., Niu, C., & Dai, Y. (2024). Prevalence of presbyphagia in older adults: Systematic review and meta‑analysis. Wien Klin Wochenschr. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38693420/
Palmer, J. B., Rosenbek, J. C., & Martin‑Harris, B. (2020). Evaluation methods of dysphagia in adults with intellectual disability: A scoping review. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40139228/
Public Health England. (2016). Dysphagia in people with learning difficulties: Reasonable adjustments guidance. GOV.UK. https://www.gov.uk/government/publications/dysphagia-and-people-with-learning-disabilities/dysphagia-in-people-with-learning-difficulties-reasonable-adjustments-guidance
Robertson, J., Chadwick, D., Baines, S., Emerson, E., & Hatton, C. (2017). Prevalence of dysphagia in people with intellectual disability: A systematic review. Intellectual and Developmental Disabilities, 55(6), 377–391. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29194030/

Sanders, J. V., Elbers, R. G., Bastiaanse, L. P., Echteld, M. A., Evenhuis, H. M., & Festen, D. A. M. (2024). Prevalence of swallowing difficulties and associated factors in older people with intellectual disabilities. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38382915/
Shimada, H., et al. (2024). The impact of swallowing difficulties on quality of life in adults with intellectual disabilities in residential care: Cross‑sectional study. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41154874/
Thiyagalingam, S., Kulinski, A. E., Thorsteinsdottir, B., Shindelar, K., & Takahashi, P. Y. (2021). Dysphagia in older adults. Mayo Clinic Proceedings, 96(2).https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33549267/?utm_source=chatgpt.com

Γεωργία Πολυχρονοπούλου

Λογοθεραπεύτρια